Yaşar Kemal’in hem geçmişi hem ütopyası: Karınca Adası /

Hem ne diyordu Yaşar Kemal, “İnsan evrende gövdesi kadar değil, yüreği kadar yer kaplar.”

Alıntı Yazılar 28.02.2021, 09:34
14
Yaşar Kemal’in hem geçmişi hem ütopyası: Karınca Adası /

“Bir romancının romanlarında o romancının hangi sebeplerden yazdığı belli olur. Bu roman benim çocukluğumdan bu yana gelen maceramdır. İnsanın toprağından ayrılmasının ne menem bir bela olduğunu hep canevimde duydum, onun ağıtları, destanlarıyla büyüdüm.”

İlk kitabı “Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana” ile son kitabı “Çıplak Deniz Çıplak Ada” arasında on dört yıl olan “Bir Ada Hikayesi” dörtlemesini böyle tanımlıyor Yaşar Kemal. 

İnsan düşünüyor; Çukurovalı Yaşar Kemal, neden ömrünün ütopyasını küçücük, adı “Karınca” gibi minicik, haritada bile görünmeyen bir adada kuruyor?

Mümkün, pek çok cevap sıralamak mümkün bu soruya. 

Bir ada, metafor olarak her türlü oluşturma eylemine açıktır her şeyden önce. Yaratılışın tüm inançlardaki ezel ve ebed duygusunu, su kadar verebilecek başka bir öğe var mıdır? Yok olmak üzereyken yeniden var olma döngüsüne giren yaşam, Nuh peygamberin hikayesinden beri suyun önce hayat bahşedişinde, sonra boğuşunda, en nihayetinde merhametinde ifade bulur kendine.

Belki de bu yüzden hiçbir şey, bir ada kadar var olabilme çabasının tüm sancıları ve umudu ile yeni yaşamı ifade edemez. 

Doğma büyüme Çukurovalı olsa da, aslen Vanlıdır Yaşar Kemal. Göçmek zorunda kaldıkları ve yıllar sonra bir gazeteci iken göreceği atalar toprağı Ernis, onun deyimi ile “Van Gölü’nün tam kıyısında, gölün kuzey doğusunda Esrük Dağı’nın eteğinde, Süphan Dağı’nın yakınlarında”dır. Suyun ve dağın kadim bilgisi ruhuna ihtimaldir ki kulağına ezanla birlikte okunan isminden önce üflenmiştir. Nihayetinde ada dediğin, deniz dibinden yükselen yalçın dağ değil midir? 

Peki nerededir Karınca Adası? Akla ilk önce Ege gelse de değil… Konum belirtmek, harita bilgisi vermek mümkün değil çünkü aslında Türkiye’de Karınca Adası diye bir yer yok! 

Ama şunu biliyoruz ki Karınca, her şeyden önce ruhen Marmaralı bir ada.

Marmara.

Yıllar önce Alpay Kabacalı ile yaptığı bir söyleşide “Bir ada düşlüyordum İsveç’te. Daha sonra Marmara Adası’na gittim, ona yakın bir ada buldum. Çok şaşıyorum insanın düşlemesine. Ne düşlemişsem, neyi yazmak istiyorsam, aynı ada… Birkaç defa daha gidip adaya, ondan sonra yazmaya başlayacağım.” diyor Yaşar Kemal. Ama Karınca Adası’nın Marmara Adası olduğunu söyleyecek bir delil yok. Muhtemelen Marmara Denizi’ndeki irili ufaklı adaların tüm iklimini bünyesinde barındıran, ancak hepsinden ayrılan bir Yaşar Kemal adası.

Neden Karınca?

“Deniz o kadar durgun, o kadar durgundu ki Karıncalar su içerdi.” Karadeniz balıkçı deyimiyle başlayan ikinci kitap, bize ipin bir ucunu veriyor. Arzulanan, tufanlar sonrasının, karıncanın içebileceği kadar dingin sularıdır. 

Bir de… 

Bir de “İnsan evrende gövdesi kadar değil yüreği kadar yer kaplar” sözü var Yaşar Kemal’in. Toz duman, kan boran olmuş anavatanların büyüklüğünde bir avuç savrulan insanın son durağı, yeni yaşamın başlangıç noktası güzelliğini görkemli kıtalar misali yüz ölçümünden almıyor. Karınca Adası yeni yaşamın müjdecisi olma yetisini küçücük bünyesine sığdırdığı kocaman yüreklerden alıyor. 

Kimler yok ki Karınca Adası’nın sakinleri arasında? Çerkes asker eskisi Poyraz Musa, adanın eski yerlilerinden Vasili ve Lena Ana, Baytar Cemil, Giritli Dede Musa Kazım, Kürt Dengbêj Uso, Laz balıkçı Nişancı Veli, Bin Pınarlı İda Dağı’ndan Melek Hatun…

Görüldüğü üzere ada da ada hani. Edip Cansever’in “Uzandı masaya sonsuzu koydu/…Uykusunu koydu uyanıklığını koydu/Tokluğunu açlığını koydu/Masa da masaymış ha/Bana mısın demedi bu kadar yüke

Bir iki sallandı durdu” dediği cinsten.

İsrafil surunu yaklaşık on yıl önce Cihan Harbi’nin ilanıyla öttürmüştür ve milyonların coğrafyası haşr halindedir. Uğultu… En çok uğultu tanımlar bugünleri. Kanın damarda, hissin yürekte, düşüncenin beyinde, kabusun uykuda, çığlığın kulakta uğultusu. Umut ve mutluluk, o günler için uzak bir düştür.

Savaş bitmesine bitmiştir ancak yaraları kanamaya devam etmektedir. Milyonlarca insan ölmüş, yüz binlercesi yerinden yurdundan göç etmek zorunda kalmıştır. Mübadele de bu sürecin son ve acılı halkası niteliğini taşımaktadır. Karınca Adası bir Rum adasıdır ve asıl sakinleri, mübadele yüzünden Yunanistan’a göç etmek zorunda kalmıştır.

Poyraz Musa bu çok kahramanlı romanın Karınca Adası’ndan sonraki ikinci odak noktası, bir bakıma baş kahramanıdır. Yaşar Kemal’in, Kafkasya hasretlerine dair masalları ile büyüdüğü Çukurova dağlarının ve yaylaların, komşu köylerdeki Çerkeslerine bir selam niteliği taşır Poyraz Musa. 

Roman, adaya kayığıyla kürek çekerek gelen Poyraz Musa’nın tasviri ile başlar. Mübadele sonrasında bomboş kalmış Karınca Adası’nın ilk sakini o olacaktır.

Daha doğrusu öyle sanmaktadır. Adayı terk etmeyen, gizlice orada yaşamaya devam eden birisi vardır: Vasili…

Van.

Vasili seferberlikte askerliğini Sarıkamış’ta yapmış ve adasına dönmüştür. Mübadele kararı çıktığında, her ne pahasına olursa olsun adasını terk etmemeye ve adaya ayak basan ilk yabancıyı öldürmeye yemin etmiştir. Adaya ayak basan ilk yabancı Uzunyaylalı Çerkes Poyraz Musa’dır ve Vasili günlerce bir gölge gibi onu izler. Aldığı kararın, tanımadığı bir insanı öldürecek olmanın cenderesinde günlerce kıvranır. Her günün sabahı Poyraz Musa’yı öldürmek için motivasyonunu binlerce sebeple yenilemekte, ama gün sonunda onu öldürmemek için tek bir sebep de olsa bulmakta ve ona tutunmaktadır. Bilincinin bu cenderenin acısıyla yırtılarak genişlediği o son noktada, öldürmek söyle dursun denizde boğulmak üzere olan Poyraz Musa’yı kurtarmıştır. Dünyanın en güzel kardeşlik hikayelerinden biri bu noktada başlayacak ve adada günlerdir köşe kapmaca oynayan bu iki adam birbirlerine çocuklar gibi sarılacaktır. 

Poyraz Musa… Asıl adı Abbas’tır. O da tıpkı Vasili gibi Sarıkamış’ta bulunmuştur. Yazlık kıyafetleri ile Sarıkamış’a sürülen askerlerin yaşadıkları tüm sefaleti, Allahuekber Dağları’nı, “Donan Askerler Ormanı”nı görmüştür. Ordu bozguna uğradıktan sonra başı boş kalan askerlerle geriye çekilme sürecini an be an yaşamıştır. Urfa önlerine kadar ordu artıkları ile inen Poyraz Musa, gördüğü ilk askeri birliğin emri altına girer ve Urfa’nın Fransız işgaline karşı savunmasında yer alır. Bedevi aşiretleri ile de bölgede çatışmalar yaşanmaktadır. Poyraz Musa, bu çatışmalardan birinde bölgenin en nüfuzlu Bedevi şeyhlerinden birinin kardeşini öldürür. O günden beri de adı gibi bilmektedir ki şeyh her yerde onu aramaktadır ve kardeşinin intikamını, onu bulduğu yerde alacaktır. Karınca Adası’na bu yüzden gelmiştir. Kimsenin adını bile bilmediği bu adada, şeyhin adamlarının onu bulamaması ümidiyle. Hep tetikte ve tedirgindir.

Ve Poyraz Musa’nın yaşadıklarından sonra üstüne bir karabasan gibi günlerce çöken uzun kabusları… Serinin ilk kitabı “Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana”ya adını veren, göklerden kan yağan kabusları.

Onun kabuslarında, Yaşar Kemal’in ailesinin Van’dan çıkıp Hemite’ye gelene kadar geçtiği yolların, duyduklarının, şahit olduklarının, en çok da Êzidi soykırımının izini sürebilir insan. 

“…Sen Emirim, yüzlerce insanın çoluk çocuğun, genç kızların, yaşlıların hançerlenerek, çırılçıplak soyulduktan sonra Fırat’a, Dicle’ye atıldıklarını gördün mü? Sen yüzüne bakmaya kıymayacağın, doyamayacağın kızların memelerinin kesilerek öldürüldüklerini gördün mü, kesilmiş kanlı memelerin kızgın kumlarda kanadığını, yüzlerce kartalın üstüne çokuştuklarını… Sen bir savaşın ne olduğunu bilir misin Emirim?”

Yaşar Kemal’in ömrünün son döneminde yazdığı Bir Ada Hikayesi 1, 2, 3, 4.

Emir Selahattin… Poyraz Musa’nın çöldeki koruyucu meleği, rüyalarında bile yıllar sonra böyle konuştuğu… Çöldeyken bir gün Êzidileri anlatır ona.

“Yezidiler günde üç kez güneşe döner, dua ederler. Her isteyen, çoluk çocuk, genç yaşlı olsun, şeyh olsun, emir olsun, herkes güneşin karşısına geçer, içinden ne geçiyorsa güneşe söyler. Belki de insan soyunun şimdiye kadar söylediği en güzel dualar bunlardır. Belki de, en güzel türküler, en güzel şiirler bu dualardan çıkmıştır. Belki de Mezopotamya’nın bütün destanlarının temelinde bu dualar vardır.”

Emir Selahattin’in Êzidilere dair bu anlatısı, Sarkis Seropyan’ın sesiyle Kardeş Türküler’in “Doğu” albümünde “Yezidiler” ismiyle kayda alınacak, albüm akışında peşinden gelen, göç ve yıkımı anlatan sözleri Vedat Yıldırım’a ait bir başka müthiş eser Kerwanê’ye bir geçiş, önsöz niteliği taşıyacaktır.

Birçok özel karakteri barındırır “Bir Ada Hikayesi” serisi. Teker teker her birini açmak, bu yazıyı aşıyor. Ancak içlerinde iki tanesi daha var ki, Yaşar Kemal’in hayatından romana doğrudan akan izler bakımından incelenmeye değer.

Bunlardan biri Vanlı Baytar Cemil’dir. Yaşar Kemal’in muhtemelen nenesinden bir masal diyarı gibi dinlediği Van’dan ayrılık hikayeleri, onun öyküsünde dile gelir. Cihan Harbi esnasında Ruslara esir düşmüş, esareti sırasında doğup büyüdüğü şehrin, atalarının memleketi Van’ın işgal edilerek yakılıp yıkıldığını öğrenmiştir. Ailesinden, nişanlısı Gazelê’den o günden beri haber alamamış, Anadolu’nun her yerinde onları arayarak Karınca Adası’na kadar gelmiştir.

Baytar’ın, Rus esaretinden sonra güçlükle gelebildiği Van, bomboş ve yakılıp yıkılmış bir şehirdir. Derviş olan Sofi’nin dilinden dinlediği şehrin boşaltılma hikâyesi, bir şehre yakılan en naif ve sevgi dolu ağıtlardan biridir. Zira şehirleri yakılıp yıkılmasın, bir gün geri dönebilsinler diye bilinmez yollara revan olmayı göze almış insanların umudunu, şehirlerine sevgi dolu vedalarını anlatır.

“…Sonunda şehrin Müslüman, Hıristiyan ileri gelenleri bir araya geldiler, bir karara vardılar, şehri toptan boşaltalım dediler… Boş kalmış şehir böylece yakılıp yıkılmayacaktı. Günü gelince bu güzel şehirlerine geri döneceklerdi. 

…Gün Süphan dağının dibine inerken düzlükte büyük ateşler yaktılar. Kürtler, Ermeniler, Süryaniler, Yezidiler, Asuriler, Museviler, yetmiş iki millet ateş öbeklerinin ortasında govende (halaya) durdular, ulu yalımların yöresinde hem söyleyerek, hem çalarak kadim oyunlarını oynadılar… O gidenler geri dönecekler. Gene Van eski Van olacak. Onlar gurbette kalırlarsa ölürler.”

Dengbêj Uso da, Yaşar Kemal’in hayatından doğrudan izler taşıyan diğer karakter olarak çıkar karşımıza.

Dengbêj nedir, kime denir peki?

Aydın Orak şöyle tanımlıyor dengbêji: 

“Deng ses, bêj söylem, dengbêj ise sözün ustası anlamını taşır. Söz ve ses, dengbêjlerle yüzyıllardır nesilden nesile taşınmaktadır. Dünyada başka hiçbir yerde olmayan bir müzik ve kültür formu olan dengbêjlik endemik bir türdür.”

İşte Uso bir dengbêj, hem de çok usta bir dengbêjdir. Eşi Xece ve çocukları ile birlikte, yıllardır savaşın önüne katılmış ve bahtı onu bu adaya kadar getirmiştir. Cudi’dendir, aynı zamanda usta bir kavalcıdır da. Türkçesi yok denecek kadar zayıftır. Ada ahalisi toplandığında Baytar Cemil’in tercümesi ile kendini kısaca anlattıktan sonra, Cemil’in ricası üzerine dünyada en iyi bildiği işi, mesleği olan Dengbêjliği icraya başlar. Elini kulağına atıp söylemeye başladığı anda Cemil tercüme etmeyi teklif etse de, başta Musa olmak üzere ada halkı tercüme istemez. Uso’nun efsunlu sesi onlara yetmektedir. 

Müküs emirinin oğlu, kuşların dilinden anlayan, dervişlik mertebesine erişmiş bir dengbêj olan Feqiyê Têyran’ın hikayesi, Uso’nun hançeresinden ve kavalından bir büyü misali akar, Feqîye Têyran ve Uso’nun topraklarından çok uzaktaki bu adada yeniden hayat bulur.

Dengbêj Uso, Yaşar Kemal’in babaannesinden dinlediği hikayelere ve geldiği toprakların sesine sevgi ve saygı duruşudur. Babaannesinin ona anlattığı aile hikayelerinin sıra dışı bir kahramanı vardır: Evdalê Zeynikê! Babaannesi eski günleri yad ederken, evlerinden “Bu ev Evdalê Zeynîkê’nin diz çöküp kilam söylediği evdir.” diye bahseder. Yaşar Kemal’in yıllar sonra “Kürtlerin Homerosu” olarak tanımlayacağı böylesi değerli bir dengbêji evlerinde misafir etmiş olmak, bir ömürlük övünç kaynağıdır. 

Başa dönecek olursak…

“Bu roman benim çocukluğumdan bu yana gelen maceramdır. İnsanın toprağından ayrılmasının ne menem bir bela olduğunu hep canevimde duydum, onun ağıtları, destanlarıyla büyüdüm.” diyor Yaşar Kemal “Bir Ada Hikayesi” dörtlemesini anlatırken. Gözlerimize, kulaklarımıza değmiş, kalplerimize ve ruhlarımıza dolmuş varlığının daim devre dahil oluşunun yıldönümünde, ona kendi gönül ikliminin ülkesi Karınca Adası ile bakmayı denedik beraber. Küçücük adaya sığdırdığı o kocaman dünya ile.

Hem ne diyordu Yaşar Kemal, “İnsan evrende gövdesi kadar değil, yüreği kadar yer kaplar.”

( Kaynak: Meltem Yıldırım- Yeni Bir Mecra https://yeni1mecra.com/yasar-kemalin-hem-gecmisi-hem-utopyasi-karinca-adasi/ )

Yorumlar (0)
9
açık
Günün Anketi Tümü
Olası bir erken seçimde, Z Kuşağının oy dağılımı nasıl olur?
Olası bir erken seçimde, Z Kuşağının oy dağılımı nasıl olur?
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 32 70
2. Fenerbahçe 32 63
3. Galatasaray 32 62
4. Trabzonspor 33 58
5. Gaziantep FK 31 50
6. Alanyaspor 32 49
7. Hatayspor 32 49
8. Karagümrük 33 49
9. Sivasspor 32 47
10. Göztepe 33 46
11. Antalyaspor 33 42
12. Konyaspor 32 40
13. Ankaragücü 32 36
14. Rizespor 32 36
15. Kasımpaşa 32 35
16. Malatyaspor 31 33
17. Başakşehir 32 33
18. Kayserispor 32 33
19. Gençlerbirliği 32 31
20. Erzurumspor 33 28
21. Denizlispor 31 26
Takımlar O P
1. Giresunspor 29 60
2. Samsunspor 29 57
3. Adana Demirspor 29 55
4. Altay 29 53
5. Altınordu 29 52
6. İstanbulspor 29 51
7. Ankara Keçiörengücü 29 49
8. Ümraniye 29 41
9. Tuzlaspor 29 41
10. Bursaspor 29 40
11. Bandırmaspor 29 39
12. Boluspor 29 35
13. Balıkesirspor 29 32
14. Adanaspor 29 31
15. Menemenspor 29 30
16. Akhisar Bld.Spor 29 25
17. Ankaraspor 29 22
18. Eskişehirspor 29 8
Takımlar O P
1. Man City 32 74
2. M. United 31 63
3. Leicester City 31 56
4. West Ham 31 55
5. Chelsea 31 54
6. Liverpool 31 52
7. Tottenham 31 49
8. Everton 29 47
9. Leeds United 31 45
10. Aston Villa 30 44
11. Arsenal 30 42
12. Wolverhampton 31 38
13. Crystal Palace 31 38
14. Southampton 30 36
15. Burnley 31 33
16. Brighton 30 32
17. Newcastle 31 32
18. Fulham 32 26
19. West Bromwich 30 21
20. Sheffield United 30 14
Takımlar O P
1. Real Madrid 30 66
2. Atletico Madrid 29 66
3. Barcelona 30 65
4. Sevilla 29 58
5. Real Sociedad 30 47
6. Real Betis 29 46
7. Villarreal 30 46
8. Granada 30 39
9. Levante 30 38
10. Celta de Vigo 29 37
11. Athletic Bilbao 30 37
12. Cádiz 30 35
13. Valencia 30 34
14. Osasuna 30 34
15. Getafe 30 30
16. Huesca 30 27
17. Real Valladolid 30 27
18. Elche 30 26
19. Deportivo Alaves 30 24
20. Eibar 30 23
Günün Karikatürü Tümü