Lazcayı 'Uncire' dergisiyle yaşatıyorlar

 Bir avuç insanın "Uncire" adıyla çıkardığı Lazca dergisi kaybolmaya yüz tutmuş dili yaşatıyor. Derginin yazarlarından İsmail Güney Yılmaz, dilin varlığını sürdürüp, gelecek nesillere aktarılabilmesi için kendi dillerinde okuyup yazacak Lazların sayısını arttırmayı amaçladıklarını söyledi

Kültür-Sanat 27.02.2021, 10:37
14
Lazcayı 'Uncire' dergisiyle yaşatıyorlar

RİZE - Bir avuç insanın "Uncire" adıyla çıkardığı Lazca dergisi kaybolmaya yüz tutmuş dili yaşatıyor. Derginin yazarlarından İsmail Güney Yılmaz, dilin varlığını sürdürüp, gelecek nesillere aktarılabilmesi için kendi dillerinde okuyup yazacak Lazların sayısını arttırmayı amaçladıklarını söyledi.

Rize’nin Pazar ilçesinden Gürcistan sınırına kadar uzanan coğrafyada yaşayan Lazlar, Lazcanın gelişmesi için onlarca yıldır mücadele içerisinde. Bu yönde atılan ilk adımlardan biri 1993 yılında Ogni dergisinin çıkarılması oldu. Bölgede savaşın yükseldiği bir dönemde çıkarılan dergiye, içerisindeki yazılardan kaynaklı ‘ayrılıkçılık’ iddiasıyla Devlet Güvenlik Mahkemesi'nde (DGM) dava açıldı ve dergi toplatıldı. Sadece 6 sayısı basılan bu yayının ardından 2000 yılında Mjora (Güneş) adlı bir dergi çıkarıldı. Bu yayında künyesi olmadığı gerekçesiyle ikinci sayıdan sonra toplatıldı. 

Son olarak 2020 yılında Uncire (Uykusuz) adlı edebiyat dergisini çıkarmaya başlayan Lazlar, bunun yanı sıra çevirilerle de Lazca okur-yazar sayısını arttırmayı hedefliyor. 

Uncire dergisinin yazarlarından İsmail Güney Yılmaz, Lazca edebiyatın gelişimini anlattı. 

1993’TE TÜRKİYE’YE TAŞINDI

Lazcanın ilk olarak 1730’lı yıllarda İtalyan bir dilbilimci tarafından yazıldığını söyleyen Yılmaz, onları takiben Alman ve Rus dilbilimcilerin de Lazca yazdığını anlattı. Lazların kendi dillerinde yazmaya başlamasının ise, 1929 yılında Sovyetler Birliğinde Lazlara kültürel özerklik verilmesiyle olduğunu dile getiren Yılmaz, “O dönem sadece iki sayı yayınlanan Mçita Muratsxi (Kızıl Yıldız) adlı bir dergi çıkarıldı. Türkiye’nin protestosu ile bu dergi son buldu ve Lazların kültürel özerkliği kaldırıldı. Türkiyeli Lazların asıl süreci ise 1986 yılında Almanya’da başladı. Almanya’da başlayan kültürel süreç 1993 yılında İstanbul’da Ogni dergisinin çıkmasıyla Türkiye’ye taşınmış oldu. Bu tarihten sonra Lazca bir külliyat oluşmuş durumda” diye belirtti. 

‘LAZCA OKUR-YAZAR HAKLA ÇOK AZ’

Yılmaz, bu kadar esere rağmen temel sıkıntılarının hala çok az insanın Lazca okur-yazar oluşunda olduğunu vurguladı. Bunu yaygınlaştırmak için Lazca yazılabildiğinin Laz halkına gösterilmesi gerektiğini ifade eden Yılmaz, bu amaçla 2013 yılında tamamı Lazca olan Ağani Murutsxi (Yeni Yıldız) gazetesini çıkardıklarını kaydetti. Yılmaz, 7 sayı çıkarılan gazeteyle Lazcanın bir yazı dili olabildiğini gösterdiklerini söyledi.

“Bunları yaparken ki amacımız işin bir avuç insanın elinde sıkışmasını önlemek ve tabana yayılmasını sağlamaktı” diyen Yılmaz, şunları ekledi: “İstanbul’daki birkaç kişi ile değil de bütün Lazistan’daki Lazların diliyle okuyup, yazmasını sağlarsak bu dil gelecek nesillere aktarılabilir ve bir yazı dili olarak varlığını sürdürebilir.” 

UNCİRE’NİN ANLAMI

Uncire’nin Lazca ‘uykusuz’ anlamına geldiğini paylaşan Yılmaz, “Burada ki metaforsa; ölmekte olan bir dili yaşatmak için bir avuç insan çalışıyor. Bunu yaparken gecelerini gündüzlerine katarak yapıyorlar. Bu yüzden bu ismi uygun gördük. Tehlike altında olan bir dili yaşatmamız için o dilde yazmak gerekiyor. Biz de bunun için ne yapabiliriz diye düşündüğümüzde, bu dergiyi çıkardık. Lazca edebiyat alanında yayın yapan dünyada ilk dergiyiz ve bugüne kadar iki sayı yayınlandı” dedi. 

90’lı yıllardan itibaren çıkarılan Lazca edebiyat ürünlerinin çok az sayıda basıldığını kaydeden Yılmaz, sembolik olarak çıkan bu ürünler ile dilin gelecek nesillere aktarılacağının altını çizdi.  

‘LAZCA YASAKLAR İLE KARŞILAŞTI’

Lazca’nın 3 bin yıllık bir tarihi olduğuna vurgu yapan Yılmaz, bu dilin Türkiye’nin ‘modern’ bir devlet oluşu, Türkçenin resmi dil oluşu ve Lazistan’a devletin tamamen girmiş olmasıyla yok olmaya başladığını belirtti. Yılmaz, bu konuda şunları söyledi: “Radyolar, televizyonlar Türkçe yayın yapıyor. Eğitim Türkçe yapılıyor, devletle işinizi Türkçe olarak görüyorsun. Lazca ders diye bir şey yoktu. Dolayısıyla bu hem dışarıdan bir asimilasyon hem de oto asimilasyonu geliştirdi. Lazlar da çocuklarına ‘Lazca konuşma Türkçen bozulur’ demeye başladı. Bunun yanı sıra Lazların Lazcadan soğutulmaya çalışılması, Lazcanın yasaklanması, Lazca ile ilgili yakın tarihe kadar yapılan işlerin baskı altına alınması yaşandı. Mesela 19993’de Oğni dergisi çıktığında Devlet Güvenlik Mahkemelerinde bölücülük suçlaması ile yargılandı.” 

‘ALFABEMİZ YAYGINLAŞMADI’

2014 yılında okullarda Lazca seçmeli dersler verilmeye başlanmasına da değinen Yılmaz, haftada bir saat verilen bu dersin seçilmemesi için çeşitli engelleler konulduğunu, öyle ki geçen sene hiç Lazca sınıf açılmadığını kaydetti.

Lazca ile uğraşanların bir sorunun da Laz alfabesine hakim olunmaması olduğunu söyleyen Yılmaz, “Aydın çevresinde Laz alfabesini değiştirme tartışmaları var” dedi. Yılmaz, “Kullandığımız alfabede şapkalı harfler var ve bunlar yazarken sorun çıkarıyor. Şapka kullanmamak için ekstra harfler eklemek zorunda kalıyoruz. Bu da okumayı zorlaştırıyor. Bu durum ise ileride telaffuzu değiştirebilir” ifadelerini kullandı.

‘YAZMAK İÇİN CESARETLENDİRMEK GEREKİYOR’

Laz edebiyatının gelişmesi için insanları Lazca yazma konusunda cesaretlendirmek gerektiğinin altını çizen Yılmaz, “Uncire dergisi çoğu kadın olan 30’dan fazla imza ile çıkıyor. Bu sayı ne kadar artarsa, dilin gelecek nesillere aktarılması daha kolay olur. Laz halkında Lazcaya karşı bir ilgi var. Önemli olan bu ilgiyi nitelikli bir ilgiye dönüştürebilmektir” dedi.

MA / Tolga Güney 

Yorumlar (0)
12
parçalı az bulutlu
Günün Anketi Tümü
Olası bir erken seçimde, Z Kuşağının oy dağılımı nasıl olur?
Olası bir erken seçimde, Z Kuşağının oy dağılımı nasıl olur?
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 31 67
2. Fenerbahçe 32 63
3. Galatasaray 31 61
4. Trabzonspor 32 57
5. Gaziantep FK 31 50
6. Alanyaspor 32 49
7. Hatayspor 32 49
8. Karagümrük 32 48
9. Göztepe 33 46
10. Sivasspor 31 44
11. Konyaspor 31 40
12. Antalyaspor 32 39
13. Rizespor 31 35
14. Kasımpaşa 32 35
15. Malatyaspor 31 33
16. Ankaragücü 31 33
17. Başakşehir 32 33
18. Kayserispor 31 33
19. Gençlerbirliği 31 31
20. Erzurumspor 32 28
21. Denizlispor 31 26
Takımlar O P
1. Giresunspor 29 60
2. Samsunspor 28 54
3. Altay 28 53
4. Adana Demirspor 28 52
5. Altınordu 29 52
6. İstanbulspor 29 51
7. Ankara Keçiörengücü 29 49
8. Tuzlaspor 29 41
9. Bursaspor 28 40
10. Bandırmaspor 28 38
11. Ümraniye 28 38
12. Boluspor 28 32
13. Balıkesirspor 28 32
14. Adanaspor 28 31
15. Menemenspor 28 29
16. Akhisar Bld.Spor 28 25
17. Ankaraspor 28 19
18. Eskişehirspor 29 8
Takımlar O P
1. Man City 31 74
2. M. United 30 60
3. Leicester City 30 56
4. West Ham 30 52
5. Chelsea 30 51
6. Tottenham 30 49
7. Liverpool 30 49
8. Everton 29 47
9. Aston Villa 29 44
10. Arsenal 30 42
11. Leeds United 30 42
12. Wolverhampton 31 38
13. Crystal Palace 30 38
14. Southampton 30 36
15. Burnley 30 33
16. Brighton 30 32
17. Newcastle 30 29
18. Fulham 32 26
19. West Bromwich 30 21
20. Sheffield United 30 14
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 29 66
2. Barcelona 29 65
3. Real Madrid 29 63
4. Sevilla 29 58
5. Real Sociedad 29 46
6. Real Betis 29 46
7. Villarreal 29 46
8. Celta de Vigo 29 37
9. Granada 29 36
10. Athletic Bilbao 29 36
11. Levante 29 35
12. Valencia 29 33
13. Cádiz 29 32
14. Osasuna 29 31
15. Getafe 29 30
16. Huesca 30 27
17. Real Valladolid 29 27
18. Elche 30 26
19. Eibar 29 23
20. Deportivo Alaves 29 23
Günün Karikatürü Tümü