banner8

Newroz ve 'Nevruz’un mücadelesi

Kaynağını Demirci Kawa efsanesinden alan Newroz, yayıldığı farklı coğrafyalarda dönüşümle “yeni yıl” kutlamasına dönüşse de Kürtler tarafından kurtuluş miti etrafında yüzyıllardır kutlanıyor. 

Kutlama 10.03.2022, 09:25
17
Newroz ve 'Nevruz’un mücadelesi
banner44

DİYARBAKIR - Kaynağını Demirci Kawa efsanesinden alan Newroz, yayıldığı farklı coğrafyalarda dönüşümle “yeni yıl” kutlamasına dönüşse de Kürtler tarafından kurtuluş miti etrafında yüzyıllardır kutlanıyor. 

Sömürgeleştirme ile sömürgeleşme arasındaki çizgi, sadece sömürgeleştirilenin maddi zenginliklerinin talan edilmesini değil, aynı zamanda onların bu duruma karşı itirazını besleyip örgütleyecekleri kültürel miraslarının bir kurtuluş miti etrafında birleşmesinin önüne geçmeyi hedefleyen politikaları da içerir. Bu denklemde Kürtlerin tarihsel olarak işgalci güçlerle girdiği çatışmada işgale karşı itirazlarını besleyen kültürel mirasın, işgalciler tarafından tahrip edilmesi, bastırılması, dönüştürülmesi nihayetinde de yok edilmesinin amaçlandığı bir nüans taşır. Bu çatışmada başlarda yok sayılıp, bu başarılamadığında ise değiştirilip dönüştürülmek istenen kültürel mirasın başında ise, bir direniş ve kurtuluş mitine dönüşerek Kürtleri bir ulus kimliği etrafında birleştiren Newroz gelir. 

Kürtlerin Newroz’u “kurtuluşçu bir tasarımla” ele alma biçimiyle, bunun “kurtuluşçu/itiraz” mitine dönüşmesinden kaygı duyan resmi politikanın buna karşı geliştirdiği bastırma, asimile etme ya da dönüştürme çabasının bu yılda Newroz kutlamalarına damgasını vurması beklenirken, Newroz hikayesi bütün kültürlerde zalime, zorbaya karşı bir kurtuluş düşüncesinin harlandığı bir güne işaret eder. 

Kürtçenin Dimilkî, Kurmanci ile Soranice lehçesinde, dilde yaşanan onca etimolojik değişme rağmen, varlığı değişime uğramadan ya da çok az bir değişikliğe uğrayarak “yeni” anlamına gelen “nû/new/newe” ile gün anlamına gelen “roz/roj/roc” kelimeleriyle oluşan “yeni gün” yani Newroz’un geçmişi tarihi kaynaklara göre, Asur imparatorluğuna uzanıyor. Yazılı kaynaklarda bol bol göndermelerde bulunan, ancak farklı farklı şekilde anlatılara sahip olan Newroz’un ilk ipuçları, Zerdüşti geleneğin kitabı olan Zende Avesta’da aydınlığın karşıtı olan karanlık, şeytani ve kötücül bir varlık olarak Azhi Dehak’ın ismine atıfta bulunulur. Azhi Dehak daha sonra Sasani kaynaklarında Newroz’un çıkışını oluşturan Dehak olarak karşımıza çıkar. 

FİRDEVSİ VE SÖYLENCESİ

Newroz’dan bahseden en önemli metinlerden biri İranlı şair Firdevsi tarafından 997-1010 yılında kaleme alınan Şehname’dir. Aruz vezniyle yazılan 60 bin beyitten oluşan eser, ilk insandan III. Yezdigirt dönemine kadarki İran tarihini söylence kalıbında aktarır. Firdevsi, eserinde bu konuya, “Kürtlerin nereden geldiğini” sorusunu yanıtlamak için soyunur. Firdevsi Şahnamesi’nde, 700 yıl hükümdarlığını sürdüren Cemşid’in hükümdarlığının 50’nci yılında kendini tanrıyla kıyaslayınca, tanrı onun başına Dehak’ı musallat eder. Dehak, omzundan yılanlar sarkan, yılanlara tapan ve onlara küçük çocukları kurban vermeyi zorlayan kanlı bir kişilik olarak geçer. Şahname’ye göre, bu özelliğinden kaynaklı, her gün 2 kişi öldürülerek beyinleri Dehak’ın omuzundan sarkan 2 yılana verilir. Sonra saraya yerleştirilen aşçı olarak yerleştirilen 2 kardeş, her gün kurban edilmesi gereken gençlerden birini kurban eder, diğeri salıp yerine koyun beynini Dehak’ın yılanlarına ikram eder. Firdevsi, Kürtlerin ulaşılmaz yerlere gönderilen bu gençlerden geldiğini belirterek, eserinde “Aşçı onlara geçinmeleri için birkaç keçi ve koyun verdi/Ve onları ulaşılmaz topraklara gönderdi/Şimdi Kürtler işte o soydan gelmektedirler/Öyle ki yerleşik uygarlığı hatırlayamamaktadırlar” ifadelerini kullanır. 

İSLAM’LA UZLAŞTIRMA 

Firdevsi’nin Gave olarak bahsettiği Demirci Kawa’nın Dehak’ı alt etmesi ve Demavend’de Dağı’na hapsetmesiyle, tahta Cemşid’in oğlu Feridun geçer. Newroz’u böyle anlatan Firdevsi, Gave diye bahsettiği Kawa’nın etnik kökeninden bahsetmez. İranlı şair Firdevsi’nin İran ile Orta Asya’daki Türkî uluslararasındaki çatışmayı eksenine alarak oluşturduğu, İranlı Yunus ile Turan kralı Efrasiyab arasındaki epik çekişmelerin yer aldığı eserindeki şeytani güçleri olan Turan kralı Efrasiyab, aslında gerçek bir tarihi kişilik olan Alper Tunga'dır. Bu eserini, Gazneli Mahmud’un teşvikiyle yazdığı bilinen Firdevsi’nin Arap istilaları sonucu Müslümanlaşan İran’la Müslümanlaştırılmaya çalışılan Turanî halklar arasındaki mücadeleyi, söylenceleri yapı-bozuma uğratarak, bu mücadele ekseninde yeniden kurgulamış, Newroz’un isyankâr niteliğini, İslami çizgi ile ters olmayan “yeni yıl” söylencesine dönüştürmesi kuvvetle muhtemeldir.

YENİ GÜN VE YENİ YIL  

Daha sonraki süreçte İran ve İran’ın etkisiyle Müslümanlaşmış, Orta Asya’daki ülkelerin birçoğunda Newroz, Kürtlerin “yeni gün” olarak kutlamasının aksine, “Nevruz”u, “yeni yılın” başlangıcı olarak kutlar. Bu durum Balkanlarda ise Osmanlı’nın Müslümanlaştırdığı Arnavutluk ve Bosna-Hersek’te Hristiyan kültürüne karşı, oluşturulan Müslüman ritüeli olarak kendisine yer bulur. 

FARS ULUSLAŞMASI 

Newroz, süreç içerisinde çeşitli veçhelerle sunulmaya başlanır. 1907-1909 yılları arasında İran’ın egemenliği altında kalan Kürdistan coğrafyasını ziyaret eden şarkiyatçı, dilbilimci Ely Bannister Soane, İran bölgesindeki Kürtlerin, “Zohak” adlı şeytani bir varlığın soyundan geldiğini anlatan bir Pers söylenceyi aktarır. Fars uluslaşma çalışmasıyla Dehak’a karşı mücadele veren Kürtler, Şahnamede Dehak’a karşı mücadele veren bir ulustan, Dehak’ın soyundan gelen bir ulus olarak konumlandırılır. 

KÜRT BAYRAMI YA DA İYD-İ KURDÎ

Ancak Kürtlerin Newroz’u ele alma ve kutlama biçimi değişim göstermez. Osmanlı ülkesini ve İran’ı gezen James J. Morier adlı İngiliz diplomat-seyyah ise anılarında İran’ın Demavend bölgesinde 31 Ağustos’ta kutlanan bir Kürt bayramından (İyd-i Kurdî) söz eder. Bu bayramda Demirci Kawa’nın Dahhak’ı öldürmesinin kutlandığından bahseder.

KURTULUŞ MİTİ OLARAK NEWROZ

Osmanlı devletinin yıkılmasına yakın süreçte Kürt siyasi mücadelesini yürütenler ve daha sonra Cumhuriyet döneminde ortaya çıkan Kürt siyasi hareketleri de Newroz’u kurtuluşçu bir mit olarak ele alıp, içeriğini buna göre anlamlandırır. Cumhuriyetin kurulmasıyla Kürtlerin uluslaşma sürecinde bir direniş biçimine bürünebilecek başta dil olmak üzere ritüel ve kültürel öğelerini yasaklama yolan gidildi. 1923 tarihinde imzalanan Lozan Antlaşması’yla Kürtlere ait ne varsa parça parça yasaklandı. 1924'te resmi bir kararnameyle tüm Kürt okulları, örgüt ve yayınları yasaklanırken, “Kürt” ve “Kürdistan” ismi de tarih kitaplarından çıkarıldı. 1925 yılındaki Şark Islahat Planı ile bu yasak hali genişletildi ve kalıcı hale getirildi. 1934 yılında yürürlüğe konulan "İskân Kanunu"yla da Kürt köyleri, yerleşim yerlerinin isimleri Türkçe olarak değiştirildi. Çocuklara Kürtçe isimlerin verilmesi, Kürt giysileri, renkleri ve Newroz'un kutlanması da yasaklandı.

İHSAN NURİ VE ‘TOLHILDAN’

Buna karşılık direniş anlamını taşıyan Newroz, fiili olsa da Kürtlerin gündeminden düşmedi. Ağrı İsyanı zamanında önemli bir yere ait olan Newroz Bayramı, Dersim isyanında da tarihsel bir misyonla ele alınır. Ağrı İsyanı'na öncülük eden İhsan Nuri Paşa'ya göre, Newroz tarihçesinde MÖ. 612'de "zalim" olarak geçen Asurların elindeki Ninova şehrinin Kürtlerin geçmişi ari ırktan gelen Medler tarafından ele geçirildiği tarihtir. İhsan Nuri aynı zamanda bu tarihi Kürtçede öç alma anlamına gelen "Tolhildan" bayramı olarak nitelendirir. Bu aynı zamanda Kürtlerin Newroz'a yüklediği "direniş bayramı" tanımlamasına da yapılan güçlü bir göndermedir. 

Antiemperyalist hareketlerin şekillendiği 1968 sonrası ilk Newroz, Kürt siyasi hareketleri tarafından 1970’de Silvan’da bir piknik şeklinde düzenlenen etkinlikle kutlanır. 1984’te PKK’nin kurucu kadrolarından Mazlum Doğan’ın, 21 Mart’ta üç kibrit çöpüyle kutladığı Newroz’un ardından Diyarbakır Cezaevi’nde yaşamına son vermesi, Newroz’daki kitleselleşmeyi de beraberinde getirdi. 

Bütün Kürt coğrafyasında “yeni bir gün” olarak kutlanan Newroz, Kürtler dışındaki uluslar İran takvimi göre 21 Mart’a denk gelen “yeni yıl” olarak kutluyor. 

Newroz, Kürtler dışında İran, Afganistan, Belucistan, Arnavutluk, Azerbaycan, Bosna-Hersek, Gürcistan, İran, Irak, Kazakistan, Kırgızistan, Kosova, Makedonya, Özbekistan, Suriye, Tacikistan Türkiye ve Türkmenistan, Tataristan, Gagavuzya, Yakutistan’da yaşayan halklar tarafından kutlanıyor. 

KİM NASIL KUTLUYOR

Newroz’da Azeri sanatçılar enstrümanlarıyla bayram şölenlerine katılır ve özgün Azeri halk parçalarından konserler verir. Bütün yılın bereketli geçmesi için çeşmelerden su içmek Azerilerin önemli bir Newroz geleneği. Newroz kutlamalarında ayrıca Azeri kadınları tarafından yapılan “Semenu” adlı içecek misafirlere ikram edilir.  

AFGANİSTAN

Baharın gelişini önce “Mezar-ı Şerif”i ziyaret ederek karşılayan Afganlar, daha sonra kızıl güllerle dolu bir bayram töreni düzenler. Bayrağın taşınmasıyla başlayan bayram töreni, 20 dakika boyunca devam eder. Hindilerin kesildiği bu bayram gecesinde ayrıca çeşitli içecekler ikram edilir. Beyaz et barışı simgeler ve yeşil sebzelerle birlikte servis edilir. Çünkü yeşil, Afganlar için başarının rengi.

ÖZBEKİSTAN 

Daha Newroz gelmeden Özbek kadınları evde büyük bir bahar temizliğine girişir. Yeni yılda can bulması için küçük taşları gökyüzüne doğru fırlatan Özbekler, bayram törenlerini genç erkeklerin çeşitli spor dallarında yarıştığı bir şölene çevirir.

TACİKİSTAN

“Koroni” çalan müzisyenler halkı semaha ve kutlamalara davet eder. Geleneksel kıyafetlerin giyildiği Newroz’da, Taciklerin en önemli özelliği “kum” tabi edilen geleneksel Kürd başlığına benzeyen ve kendilerine has bir tür başlık takarlar. Yeni yılın yeni hayatı temsil ettiği inancıyla kutlanan Newroz Bayramı’nda, kadınlar başlıklarıyla törenlerin “sultanı” gibi görünür. Horoz ve keklik dövüşü gibi yarışmalara sahne olan Newroz kutlamalarında genç Tacikler kıyasıya yarışır ve törende dağıtılan hediyeleri kazanmaya çalışır.

KAZAKİSTAN

Kazakların inancına göre Newroz baharın ve tarlalara yağacak olan bereketin sembolü. Newroz’da mavi Semerkand taşının eridiğine inanılır. “Newroz guje” adında özel bir bayram yemeği vardır. Bu yemek kışın bitişini temsil eder. Yedi çeşit tahıl ve sebzeden yapılan bu yemek misafirlere ikram edilir. “Qul tuzaq” adlı oyunlarıyla Kazaklar, kadın ve erkeklerin rekabetine sahne olan yarışmalar düzenler. 

KIRGIZİSTAN

Newroz’un iki gün olarak kutlandığı tek ülke Kırgızistan’dır. Baharın ilk iki günü, yani miladi takvimde 21 ve 22 Mart günleri Kırgızlar için ikiz Newroz’dur. Kırgızistan’da kutlamalar için özel olarak “Beş Parmaq” adlı bayram yemeği yapılır ve cirit oynanır.

TÜRKMENİSTAN 

Bu ülkede kutlamalar genellikle yarışma şeklindedir. Horoz ve koç dövüşü, uzun koşu ve satranç gibi değişik oyunlar oynanır. Türkmen kadınları Newroz’a özel yaptıkları tatlılara herkese ikram eder.

İRAN

İran’da da Newroz öncesi kapsamlı bahar temizliği yapılır. Yedi tepsiyle süslenen büyük bir sofrada yedi farklı yemek ikram edilir. Yedi yemeğin de adı “S” harfiyle başlar. Ayın 13. günü mesire alanlarına gidilerek piknik yapılır, oyunlar oynanır ve geleneksel hak danslarıyla akşam saatlerine kadar eğlenceler düzenlenir

Yorumlar (0)
26
açık
Günün Anketi Tümü
Sizce bir erken seçim yapılsa bunu hangi ittifak kazanır?
Sizce bir erken seçim yapılsa bunu hangi ittifak kazanır?
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 38 81
2. Fenerbahçe 38 73
3. Konyaspor 38 68
4. Başakşehir 38 65
5. Alanyaspor 38 64
6. Beşiktaş 38 59
7. Antalyaspor 38 59
8. Karagümrük 38 57
9. Adana Demirspor 38 55
10. Sivasspor 38 54
11. Kasımpaşa 38 53
12. Hatayspor 38 53
13. Galatasaray 38 52
14. Kayserispor 38 47
15. Gaziantep FK 38 46
16. Giresunspor 38 45
17. Rizespor 38 36
18. Altay 38 34
19. Göztepe 38 28
20. Ö.K Yeni Malatya 38 20
Takımlar O P
1. Ankaragücü 36 70
2. Ümraniye 36 70
3. Bandırmaspor 36 62
4. İstanbulspor 36 60
5. Erzurumspor 36 58
6. Eyüpspor 36 57
7. Samsunspor 36 51
8. Boluspor 36 50
9. Manisa Futbol Kulübü 36 49
10. Tuzlaspor 36 49
11. Denizlispor 36 49
12. Keçiörengücü 36 48
13. Gençlerbirliği 36 48
14. Altınordu 36 45
15. Adanaspor 36 45
16. Kocaelispor 36 44
17. Bursaspor 36 44
18. Menemen Belediyespor 36 38
19. Balıkesirspor 36 12
Takımlar O P
1. M.City 38 93
2. Liverpool 38 92
3. Chelsea 38 74
4. Tottenham 38 71
5. Arsenal 38 69
6. M. United 38 58
7. West Ham United 38 56
8. Leicester City 38 52
9. Brighton 38 51
10. Wolverhampton Wanderers 38 51
11. Newcastle 38 49
12. Crystal Palace 38 48
13. Brentford 38 46
14. Aston Villa 38 45
15. Southampton 38 40
16. Everton 38 39
17. Leeds United 38 38
18. Burnley 38 35
19. Watford 38 23
20. Norwich City 38 22
Takımlar O P
1. Real Madrid 38 86
2. Barcelona 38 73
3. Atletico Madrid 38 71
4. Sevilla 38 70
5. Real Betis 38 65
6. Real Sociedad 38 62
7. Villarreal 38 59
8. Athletic Bilbao 38 55
9. Valencia 38 48
10. Osasuna 38 47
11. Celta Vigo 38 46
12. Rayo Vallecano 38 42
13. Elche 38 42
14. Espanyol 38 42
15. Getafe 38 39
16. Mallorca 38 39
17. Cadiz 38 39
18. Granada 38 38
19. Levante 38 35
20. Deportivo Alaves 38 31
Günün Karikatürü Tümü
banner58