Konuk Yazar Néstor García Canclini Yazdı: Halk, gelenek, modernlik: Popüler olanın inşası

Tarihimizde popüler sıfatı dışlananlara atfedilir: ata mirası olmayanlara ya da muteber sayılmayı ve bozulmadan kalmayı başaramayanlara; sanatçı olmayan, bireyleşemeyen ya da “tasdiklenmiş” sembolik mal piyasasına katılamayan zanaatkârlara; üniversite ve müzelerin dışında kalan, bilgi ve stil tarihinden bihaber oldukları için yüksek kültürü okumaktan ve ona bakmaktan “aciz” olan kitlesel medya izleyicilerine. Zanaatkârlar ve izleyiciler– modernlik tiyatrosunda popüler gruplara ayrılan yegâne rol bunlar mı? Popüler sıfatı, genellikle, modern-öncesi ve tali olanla ilişkilendirilir.

Manşet 10.08.2018, 07:53 10.08.2018, 07:53
1
Konuk Yazar Néstor García Canclini Yazdı: Halk, gelenek, modernlik: Popüler olanın inşası

Tarihimizde popüler sıfatı dışlananlara atfedilir: ata mirası olmayanlara ya da muteber sayılmayı ve bozulmadan kalmayı başaramayanlara; sanatçı olmayan, bireyleşemeyen ya da “tasdiklenmiş” sembolik mal piyasasına katılamayan zanaatkârlara; üniversite ve müzelerin dışında kalan, bilgi ve stil tarihinden bihaber oldukları için yüksek kültürü okumaktan ve ona bakmaktan “aciz” olan kitlesel medya izleyicilerine.

Zanaatkârlar ve izleyiciler– modernlik tiyatrosunda popüler gruplara ayrılan yegâne rol bunlar mı? Popüler sıfatı, genellikle, modern-öncesi ve tali olanla ilişkilendirilir. Sanayileşme öncesinden kalma üretim biçimlerini (atölyeler), yerel eğlence ve dinlence biçimlerini (yöresel müzik biçimleri, mahalle eğlenceleri) tanımlamak için kullanılır.Tüketim alanında ise, popüler kesimler her zaman sürecin sonunda yer alırlar–sermaye döngüsünü ve egemenlerin ideolojisini yeniden üretmeye mecbur muhataplar ve seyirciler olarak. Modernliğin kurucu süreçleri, Manişeist tarzda yan yana sıralanan karşıtlık zincirleri olarak düşünülür:

Modern = kültürlü = hegemonik
↓                       ↓                    ↓
Geleneksel = popüler = madun

Kültür hakkındaki yazın, hegemonik kesimlerin modernliği teşvik etmekte doğal çıkarı olduğunu, popüler kesimlerin ise geleneğe gömülü kalmaya yazgılı olduğunu varsayma eğilimindedir.Modernleşme taraftarları, bu karşıtlıktan,tarihin ilerlemesine ve vaatlerine yaptıkları yatırımın, hegemonik konumlarını meşrulaştırdığı sonucunu çıkarırlar: bu arada, popüler sınıfların geri kalmışlığı onları maduniyete mahkûm eder.

Gerçek şu ki, gelenekçilik günümüzde pek çok hegemonik toplumsal katmanda moda haline geldi ve neredeyse hiçbir çatışma yaşanmaksızın modern olanla kaynaştırılabiliyor –yeter ki geleneklerin yüceltilmesi kültür düzeyiyle sınırlı olsun, modernleşme ise toplumsal ve ekonomik olana mahsus kalsın.Bu noktada sorulması gereken soru şu: Popüler kesimlerin modernliğe ayak uydurması, modernliğin peşine düşmesi ve onu kendi gelenekleriyle harmanlamaları nasıl ve hangi amaçlarla gerçekleşir?

Popüler kültürlerin tanımında temel alınan klasik karşıtlığı çürütmek için bu kültürlerin halihazırdaki durumuna odaklanmak yetmez.Popüler olanı sahneye koyan bilimsel ve politik işlemleri de yapıbozuma uğratmak gerekir.Bu sahnelemede üç akım rol oynar: folklor, kültür endüstrisi ve politik popülizm. Üç durumda da, popüler olanın baştan verili bir şey olmaktan ziyade kurgulandığını göreceğiz.Popüler olanı anlamamızı ve sorunsallaştırmamızı engelleyen etkenlerden biri de, etik ve politik nedenlerle popülerin a priori bir kanıtmış gibi sunulması: kim, bir halkın var olma tarzına itiraz edebilir ya da varlığından şüphe edebilir ki?

Fakat, popüler kültürü konu edinen çalışma ve politikalar oldukça geç bir tarihte ortaya çıktı.Bu da, bu kültürlerin yalnızca son 30-40 yıl içinde görünürlük kazandığı anlamına geliyor.Oluşumunda etkisi olan kavramsal stratejileri ve bu stratejilerin hegemonyanın kuruluşundaki çeşitli aşamalarla arasındaki ilişkileri incelediğinizde,“popüler”in kurgulanmış karakteri iyice ayyuka çıkıyor. Latin Amerika’da, popüler sıfatının içeriği, kim tarafından ve kim ya da ne için sahnelendiğine göre değişir: Halk bilimciler ve antropologlar tarafından müzeler için sahnelenen “popüler”le, iletişim uzmanları tarafından kitle iletişim araçları için sahnelenen “popüler”, veya siyaset sosyologları tarafından devlet ya da muhalefet partileri ve toplumsal hareketler için sahnelenen “popüler”bir değildir.7

Folklor: Melankolik Bir Gelenek İcadı

Modern düşünüş, çok yakın zamana kadar, popüler olan hakkında bilimsel bir söylem geliştirme gereği duymamıştır.Bahtin ve Ernesto de Martino’nun çığır açıcı çalışmalarını saymazsak, özel olarak popüler kültürlere adanmış, bu kültürleri titiz teknik işlemler uygulayarak karmaşık ve tutarlı bir toplum teorisinin içine yerleştiren bilgi,topu topu 30 yıllık bir olgudur.


  1. yüzyıldan bugüne kadar halk âdetleri ve folklor üzerine yapılan sayısız çalışmayı hatırlayanlar, bu iddiayı haksızlıkla suçlayacaklardır. Elbette ki bu çalışmaların, popülerlik meselesini görünür kıldıklarını ve bu mefhumun günümüzde hâlâ yaygın olarak kullanılan anlamlarını oturtmuş olduklarını teslim ediyoruz. Fakat bu yazarların bilgi kuramsal taktikleri, kesin çizgilerle sınırlandırılmış bir çalışma nesnesi ya da konuya özel olarak geliştirilmiş yöntemlerle değil, ideolojik ve politik çıkarlarla yönlendiriliyordu.


“Halk”, 18. yüzyılın sonları ile 19. yüzyılın başlarında,Avrupa’da nüfusun her kesimini kucaklamak isteyen ulus-devletlerin oluşmasıyla beraber, bir gönderge olarak modern tartışmadaki yerini aldı. Fakat,Aydınlanma, seküler ve demokratik yönetime meşruiyet kazandırmak için müracaat edilmesi gereken bu halkın, aynı zamanda, aklın ortadan kaldırmak istediği her şeyin–batıl inanç, cehalet ve kargaşanın–taşıyıcısı olduğuna inanıyordu. Bu duruma çare olarak oldukça karmaşık bir mekanizma icat edildi: Martin Barbero’nun ifadesiyle, bir“soyut içerme ve somut dışlama” mekanizması.Halk, burjuva hegemonyasına meşruiyet kazandıracak taban olarak önemliydi ama pek çok konuda eksikleri olan kültürsüzlerin mahalli olarak bir hayli de tedirgin ediciydi.

Romantikler bu çelişkinin farkındaydı.Politika ile gündelik hayat, kültür ile yaşam arasındaki kopukluğu gidermekle meşgul olan çeşitli yazarlar,“halk âdetlerini” öğrenmeye koyuldular ve halk bilimi çalışmalarını teşvik etmeye başladılar. Renato Ortiz, bu yazarların çığır açıcı katkılarını üç noktada topluyor: kültürel süreçleri seçkinlere mahsus düşünsel faaliyetler olarak gören Aydınlanma’nın aksine, duyguları ve onları ifade etmenin popüler yollarını yüceltme; klasik edebiyatın kozmopolitliğinin tersine,tikel durumlara yoğunlaşma ve yerelin fark ve değerlerini vurgulama;“irrasyonel” olanı hor gören klasik düşünce karşısında,toplumsal uyumu sarsan ve bozan şeyleri,“düzgün insanların” düzenini ihlal eden tutkuları, başka halkların ve köylülerin egzotik alışkanlıklarını sahiplenme.

Grimm kardeşler ve Herder gibi yazar ve filozofların, popüler kültürlere dair ampirik bilgi edinme merakı, 1878 yılında Folklor Cemiyeti’nin kurulmasıyla resmiyet kazandı. Fransa ve İtalya’da, bu terim, daha sonraları, alt tabakaların bilgi ve ifadeleri konusunda uzmanlaşan disipline göndermede bulunmak için kullanılır oldu.Yeni halk bilimcilere rehberlik eden pozitivizmin gereklilikleri yanında,Romantik yazarların eserleri, popüler geleneklerin lirik kullanımları gibi kalıyordu. Popüler olan hakkındaki bilgi, modern bilgiyi harekete geçiren “bilimsel tin”in dünyasına kabul edilmek istiyordu artık.Bunu yapabilmek için, halk bilimcilerin amatör “meraklılar”la aralarına mesafe koymaları ve popüler bilgiyi eleştirmeleri gerekiyordu.Bilimsel projeyi, bir toplumsal kurtuluş girişimiyle birleştirme arzusu pozitivistlerde de gözlemlenebiliyordu. Rafaella Corso’ya göre halk bilimi,“ısrarlı propagandalarıyla halkı içinde bulunduğu cehaletten uyandırmaya ve aydınlatmaya çalışan seçkin adamların başlattığı bir hareket”ti.Artık yalnızca kendi içinde bütünleşmiş modern uluslar oluşturmak için değil, zulmedilenleri kurtarmak ve sınıflar arası mücadeleyi çözüme bağlamak için de popüler dünyanın bilgisine vâkıf olmak gerekiyordu.

Pozitivizm ve sosyo-politik mesihçilikle birlikte, halk bilimi girişiminin bir diğer ayırt edici yönü de popüler olanı gelenek olarak, yani, övgüye layık kalıntı olarak kavramasıdır: Köylü yaratıcılığından, yüz yüze iletişiminin sözde şeffaflığından, modernliğin getirdiği “dışsal değişim”lerle beraber ortadan kaybolacağı düşünülen hikmetten geriye kalan tortudur popüler. Folklorun öncüleri, günlük gazete ve kitap okuma alışkanlığıyla beraber etkisini yitirmeye başlayan sözlü iletişimi; doğayla sembolik bir antlaşma yapma peşindeki kadim topluluklar tarafından kurulan ve bu doğa güçlerini tahakküm altına almanın yollarını öğreten teknolojinin ortaya çıkmasıyla beraber yok olan inanışları nostaljiyle yad ediyorlardı. Pozitivistler bile, popüler’in geleneksel’le eşanlamlı tutulmasına yol açan Romantik huzursuzluktan pay almışlardı. Böylece “popüler”, tükenmekte olan ve güncel çatışmaların dışına çıkıp, olmuş olmamız gereken şeye yönelik arzumuzun peşinden giderek yeniden icat edebileceğimiz şeylere mahsus o dilsiz güzelliğe büründü. Antika bilimciler, nesneleri toplayarak kayboluşa karşı mücadele ettiler; halk bilimciler, halk gelenekleri müzeleri kurdular.

Halk bilimcilerin metodolojik taktiklerini ve teorik başarısızlıklarını anlamamıza yardımcı olabilecek başlıca mefhumlardan biri “yadigâr”dır [survival].Halk tabakaları içinde üretilen ve dolaştırılan nesneleri, halka özgü âdetleri, yok olup gitmiş bir toplumsal yapının kalıntıları olarak algılayan halk bilimciler, böylece, bağlamdan kopuk analizlerini de mantıki olarak meşrulaştırmayı başarmışlardır. Bu “yadigârları” dünyaya getiren üretim tarzı ve toplumsal ilişkiler ortadan kalktığına göre, bu nesnelerin sosyo-ekonomik anlamlarını araştırmanın ne âlemi vardır? Yalnızca idealist tarihselciliğe yürekten bağlı olan araştırmacıların, gelenekleri daha geniş bir çerçeve içinde anlamlandırmak gibi bir derdi vardır; ama onlar da bu nesne ve âdetleri, tarihsel sürekliliği güçlendirmeye ve çağdaş kimlikleri pekiştirmeye yarayacağını düşündükleri bir hafızanın delillerine indirgerler.

Neticede, Romantikler, aydınlanmışların suç ortaklarına dönüşürler. Popüler kültürün alamet-i farikasının kırsal geçmişe sadakat olduğuna hükmeden Romantikler, endüstriyel ve kentsel toplumlarda bu kültürü yontmakta olan değişimleri göremezler. Popüler kültüre hayalî bir özerklik atfederek, popüler olanı, yeni hegemonik kültürle arasındaki etkileşim üzerinden açıklama ihtimalini ortadan kaldırırlar. Böylece, halk “kurtarılmış” olur; ama bilinmezliğini korumaya devam eder.

Klasik folklor çalışmalarının Avrupa’da izlediği yörüngeyi anımsatmamın sebebi, bu çalışmaların popüler olana, onun kullanımlarına ve çelişkilerine ilgi duymalarının altında yatan saiklerin bugün Latin Amerika’da da işleyişte olması. Arjantin, Brezilya, Peru ve Meksika gibi birbirinden çok farklı ülkelerde 19. yüzyılın sonlarından itibaren üretilen folklor metinleri, etnik gruplar ve bu grupların (dinsellik, ritüeller, tıp, festivaller ve el sanatları gibi) kültürel ifade biçimleri hakkında muazzam bir bilgi bütününe kaynaklık etti. Bu çalışmalardan birçoğunun, ulusal kültürde onlara da bir yer tayin etme gayesiyle yerli ve melezlerin dünyasıyla haşır neşir olduğu görülebilir. Fakat, bu metinlerin aktardığı bilginin değerini ciddi şekilde azaltan teorik ve epistemolojik sorunlar, güncel halk bilimi çalışmalarında da gözlemlenebiliyor. Popüler kültür analizi konusundaki en son gelişmelerden haberdar olan ülkelerde bile (yukarıda adı geçen dört ülke bu gruba giriyor) konu hakkında uzmanlaşmış kurumların ve yazınsal üretimin çoğu bu eğilimin egemenliği altında.

Halk bilgisinin önündeki ilk engel, çalışma nesnesinin tanımından kaynaklanıyor. Halk, Avrupa’da olduğu gibi Latin Amerika’da da, basit teknikler ve sınırlı toplumsal farklılaşma sayesinde modern tehditlerden kendini koruyabilen, yalıtılmış ve kendi kendine yeterli yerli gruplar ya da köylüler olarak tahayyül ediliyor. Kültürel mallara (nesneler, efsaneler, müzik biçimleri vs.), onları üreten ve tüketen faillerden daha çok önem veriliyor. Ürünlere duyulan bu hayranlık–bir başka deyişle, onları üreten toplumsal süreç ve faillere ve onları dönüştüren kullanımlara karşı bu kayıtsızlık–bu nesnelerin, geçirdikleri değişimlerden dolayı değil, bilakis, hiç değişmeden kendilerini tekrar etmelerinden ötürü değer görmelerine sebep oluyor.

İkinci olarak, Latin Amerika’da halkbilimini doğuran itkiler Avrupa’dakilerle aynı: bir yanda, yeni oluşan ulusları, geçmişlerinin kimliğine dayandırma ihtiyacı; öte yanda, Aydınlanma ve liberal kozmopolitlik karşısında popüler duyguları kurtarmaya yönelik Romantik eğilim. Durum buyken, politik milliyetçilik ve Romantik hümanizm tarafından koşullanan popüler kültür çalışmalarının bilimsel bir bilgi bütünü oluşturması kolay değil.

Halkbilimi çalışmalarının en büyük eksiği, toplum kitle esasına göre örgütlenmeye başladığında popüler kültüre ne olduğu sorusunu sormamalarıdır. Avrupa ve Amerika’da, popüler olana yönelik aristokratik körlüğe ve kültürü bir endüstri haline getirme yönündeki ilk hamlelere tepki olarak doğan halkbilimi, hemen hemen her zaman, melankolik bir girişim olarak kalmıştır: popüler olanı, kitle esasına göre yeniden örgütlenen toplumun dışına çıkarmaya; geleneksel iletişim ve el becerisine dayalı üretim biçimlerine hapsetmeye; milliyetçi politik söylemlerin hayalî rezervi olarak muhafaza etmeye çalışan bir girişim.

Ayşe Boren tarafından çevrilen bu yazı www.e-skop.com’dan alınmıştır
banner3
Yorumlar (0)
14
açık
Günün Anketi Tümü
Olası bir erken seçimde hangi ittifaka oy verirsiniz?
Olası bir erken seçimde hangi ittifaka oy verirsiniz?
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Alanyaspor 8 20
2. Fenerbahçe 9 20
3. Galatasaray 9 17
4. Gaziantep FK 9 14
5. Karagümrük 9 13
6. Başakşehir 9 13
7. Beşiktaş 8 13
8. Konyaspor 8 12
9. Rizespor 8 12
10. Kasımpaşa 9 12
11. Hatayspor 7 12
12. Trabzonspor 10 12
13. Göztepe 8 11
14. Malatyaspor 8 11
15. Sivasspor 8 9
16. Antalyaspor 9 9
17. Erzurumspor 8 8
18. Kayserispor 8 7
19. Gençlerbirliği 8 5
20. Denizlispor 8 5
21. Ankaragücü 8 2
Takımlar O P
1. Altınordu 10 20
2. Adana Demirspor 9 18
3. Ankara Keçiörengücü 10 18
4. Tuzlaspor 9 18
5. İstanbulspor 9 17
6. Samsunspor 10 17
7. Giresunspor 9 15
8. Bursaspor 10 14
9. Balıkesirspor 10 14
10. Altay 8 13
11. Akhisar Bld.Spor 10 13
12. Adanaspor 9 12
13. Ümraniye 10 10
14. Bandırmaspor 10 8
15. Boluspor 10 7
16. Menemen Belediyespor 8 6
17. Ankaraspor 9 5
18. Eskişehirspor 10 1
Takımlar O P
1. Tottenham 9 20
2. Liverpool 9 20
3. Chelsea 9 18
4. Leicester City 9 18
5. Southampton 9 17
6. Everton 9 16
7. Aston Villa 8 15
8. West Ham 9 14
9. Wolverhampton 9 14
10. Newcastle 10 14
11. M. United 8 13
12. Arsenal 9 13
13. Crystal Palace 10 13
14. Man City 8 12
15. Leeds United 9 11
16. Brighton 9 9
17. Burnley 8 5
18. Fulham 9 4
19. West Bromwich 9 3
20. Sheffield United 9 1
Takımlar O P
1. Real Sociedad 10 23
2. Atletico Madrid 8 20
3. Villarreal 10 19
4. Real Madrid 9 17
5. Cádiz 10 14
6. Granada 9 14
7. Sevilla 8 13
8. Athletic Bilbao 9 12
9. Valencia 10 12
10. Elche 8 12
11. Getafe 9 12
12. Real Betis 10 12
13. Barcelona 8 11
14. Osasuna 9 11
15. Deportivo Alaves 10 10
16. Eibar 10 10
17. Real Valladolid 11 10
18. Levante 10 8
19. Huesca 10 7
20. Celta de Vigo 10 7