11.05.2020, 18:50 32

Bitlis mirliğinin altın dönemi / Abdal Han / Mazlum Doğan Çoban


BİTLİS MİRLİĞİNİN ALTIN DÖNEMİ: ABDAL HAN


Mele Mehmûdê Bazîdê’nin dediği gibi, “Düşman Kurdistana saldırınca ilk olarak Bitlis Mirliğine saldırması ve zapt etmesi gerekiyordu çünkü Bitlis Kurdistanın kapısıydı” .Tarihte Bitlis Mirliğinin gücü,yönetimi ve zenginliği anlatılır ve bilinir.Bitlis Mirliğinin etkisi sadece yönetimindeki aşiretlere değil hemen hemen Kürdistandaki bütün mirliklerde de hissedilirdi.Her mirliğin yaşadağı sorunlar,savaşlar,çatışmalar tarih boyunca özellikle Kürt Mirliklerinde olmuştur. Osmanlı-Safevi savaşlarından dolayı adeta savaş alanı olan Kürdistanda o dönemin şartlarında bile Bitlis Mirliğine “Altın Dönemini” yaşattıran bir mir var olmuştur.Bu mir Şerefname’nin yazarı olan Şerefxan’ın torunu Mir Ziyadin’in oğlu Abdal Han dır.Mirliği döneminde Bitlisi ilim,edebiyat,sanat merkezine dönüştürmüş olan Han,Evliyanın deyişiyle “hezârfen” yani bin fenni bilen, çok bilgili kelimesiyle tanıtır.



 Evliya Çelebi Seyahatnamesinde  Abdal Han’ın yaşıyla ilgili iki ayrı bilgi verir. Birincisinde 1650 tarihinde yetmiş yaşında olduğunu ifade eder. 1656 yılındaki olayları anlatırken de kendi ifadesiyle onun seksen yaşına girdiğini ifade eder. Bu veriler, onun 1575-80’li yıllarda doğduğunu gösterir.Abdal Han babası Mir Ziyadinden sonra Bitlis miri olmuş 1618-1664 yılları arasında  50 yıla yakın (kısa dönemler hariç) Bitlis mirliğini elinde tutmuştur.


Evliya Çelebi’nin tarifine göre, kısa boylu ve boyunlu, geniş omuzlu, ince belli, kalın pazılı, esmer tenli, gaga burunlu, geniş alınlı, gök gözlü, iri kulaklı, gür bıyıklı, kır sakallı, nur yüzlüdür. Yüksek sesli, zinde ve sağlamdır. Duruş ve tavrı ise hükümdarlara yaraşırdır. Yüksek derecede marifet sahibidir, cömerttir, yumuşak huylu ve güzel ahlaklıdır. Misafirlerine karşı oldukça lütufkârdır. Bu özellikleri sebebiyle Evliya onu Hatem-i Tai’ye benzetir.EvliyaÇelebiAbdalHaniçinotoriter,diplomat,bilgili,şair,edebiyatçı,dürüst,cömert,hekim,doktor,ressam,mimar,kısacası yedi yüz yetmiş hünerde ustalık sahibi olduğunu belirtir ve onu “hezârfen” yani bin fenni bilen, çok bilgili kelimesiyle tanımlar. Abdal Han’ın bu özellikleri taşımasının altında yatan sebep ise hüner sahiplerine ve bilginlere gösterdiği saygıdır. Gösterdiği saygı ve iltifat nedeniyle sanatında ustalaşmış kişiler Han’ın yanına gelirler, hünerlerini gösterirler ve ondan ihsan almaya çalışırlardı. Han ise onları misafir eder, bağ, bağçe, ev tahsis eder ve onların hünerlerini, ilimlerini öğrenmeye çalışırdı. Oğullarını da bu vasıtayla hünerli ve bilgili yetiştirebilmişti. Bu özellikleri Han’ın zengin ufuklu, açık zihinli, ilim ve hüner hâmisi birisi olduğuna işaret etmektedir.Entellektüel ve bilgin bir insan olan Abdal Han,Kürtçe,Arapça,Farsça ve Türkçeye hakimdi.Dedesi Şeref Xan’dan diplomasi ve siyasi terbiye almış ve zengin kütüphanesi sayesinde de başarılı bir diplomat olmuştur.Abdal Hanın bahçesinde küçük ve büyük heykellerin olduğu söylenir.Yani Abdal Han rönesansı Osmanlılardan önce yaşamış olduğunu görüyoruz.


Evliya Çelebi’nin anlatısına göre iyi bir hekim, cerrah ve veterinerdir. Göz hekimliğinde de başarılıdır. Evliya yaptığı birkaç göz operasyonuna da şahitlik etmiştir. Kütüphanesinde de göz hekimliğine dair esere rastlanması bu bilgileri kuvvetlendirmektedir. İyi bir veteriner özelliklerini de taşır. Atları, kuşları tedavi eder. Bu özellikleriyle Evliya’ya göre Galenos (Calinus), Hipokrat (Bukrat) gibi hekimlerden üstündür. Han’ın maharetleri bununla bitmez. Usta bir at binici, silahşör ve avcıdır. Mimarlık alanında da başarılıdır. Sarayının çizimleri ve resimleri kendisine aittir. Yaptırdığı hamam dillere destandır.Hamamla ilgili Evliya kırk bir senedir diyar diyar gezdim ama böyle bir hamam ömrümde görmedim diyede söyler.Yine Sultan Murad (IV.) Rewan seferi sırasında “keşke öyle bir hamam İstanbulda da olsa” dediğini belirtmiştir.Suni olarak oluşturduğu göl de Evliya tarafından çok beğenilmiştir. Yine, ciltçilikte, resim ilminde, hattatlıkta, şairlikte, demircilikte, kuyumculukta, hakkaklıkta, musikide, sazendelikte, terzilikte, müezzinlikte, meddahlıkta, berberlikte, kürkçülükte, okçulukta, dokumacılıkta, saraçlıkta, tamircilikte, kılıç yapımında, marangozlukta, doğramacılıkta, boyacılıkta, ziraatçilikte, saat ustalığında, müfessirlikte ve daha pek çok ilimde, sanatta marifet sahibidir.Bilalê Hebeş gibi müezzin,Hazreti Ebubekir gibi okçu,Hazreti Ali gibi silahşör ,yemek vermede ise Umer Bîn Imran gibi olduğunu söyler.Evliya Çelebi edebiyat ve sanatta Bitlisi Osmanlı Devleti ile karşılaştırır ve Hanın bando takımının ve enstürmanlarının Osmanlılarınkinden daha zengin olduğunu belirtir.Evliya Çelebi Abdal Han’ın akrobasiyi çok sevdiğini hatta bu sevgisi yüzünden ayağını kırdığını belirtir.Yine dönemin eşsiz teknolojisi ile mikro teknoloji diyebileceğimiz gelişmişlikle küçük saatler yapıp yüzüklerinin içine takarmış.


Evliya Çelebi’nin seyahatnamelerinde yine Abdal hanın kişisel özellikleri de öne çıkıyor. Osmanlı Devletinin Van valisi olan Abazan Melek Ahmed Paşanın Van kalesinin tamiri için Abdal Hana haber gönderir ve Abdal Han’ın cevabı ise “Bizim atlarımız Vanın suyunda içmez” olmuştur.Otoriter bir karakteri olduğunu Hanın hiçbir zaman tamamıyla Osmanlıların egemenliği altına girmeyi kabul etmediğinden anlıyoruz.Bir yandanda Osmanlı yöneticileri ve padişahları Bitlisten geçtiklerinde de saygıyı ve hizmeti eksik etmiyordu.Siyasetinden ne kadar sert olsada diplomaside okadar tatlı dilli ve başarılıydı.Hanın Kürt beyleri ile iyi ilişkileri vardı ve oldukça stratejik davranırdı.Kürt beylerinin arasında olan çatışmlarda tarafsız kalırdı ve dışardan bir gücün saldırısı altında olan Kürt beylerinin yanında olurdu.


Biryandan 17.yy da ilimin,edebiyatın,sanatın merkezi olan bir Bitlis,biryanda günümüzde tarihine,kültürüne,mimarisine sahip çıkmayan ve tabir yerindeyse cahiliye dönemini yaşayan bir Bitlis.Hepimizin durup düşünmesi gereken Abdal Han’ın Bitlisine,tarihe,kültüre,sanatına nasıl döneceğimiz olmalı ve bu konuda eğitimin önceliğinde nasıl çaba sarf edeceğimiz olmalı.




 

Kaynaklar:


Evliya Çelebi Seyahatnamesi


www.bitlisname.com


Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Kürt Şehri Bitlis,Wilhelm Köhler


Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı 10, 2011, Sayfa 67-82


Mîrektiya Bitlîsê Dı Êwra Evdal Xan De (1618-1664),Sedat Ulugana

Yorumlar (0)
11°
parçalı bulutlu
Günün Anketi Tümü
Sosyal medya da verilerimizi zaten izinsiz kullanılıyor, şimdi de yasal zeminde kullanmak istiyorlar.. Sizce çözüm?
Sosyal medya da verilerimizi zaten izinsiz kullanılıyor, şimdi de yasal zeminde kullanmak istiyorlar.. Sizce çözüm?
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 19 41
2. Fenerbahçe 19 39
3. Galatasaray 19 36
4. Gaziantep FK 19 34
5. Trabzonspor 20 33
6. Alanyaspor 19 31
7. Hatayspor 19 31
8. Karagümrük 19 27
9. Malatyaspor 19 27
10. Göztepe 19 25
11. Antalyaspor 19 25
12. Rizespor 20 25
13. Sivasspor 19 24
14. Başakşehir 20 24
15. Konyaspor 19 22
16. Kasımpaşa 19 22
17. Kayserispor 19 19
18. Gençlerbirliği 20 19
19. Ankaragücü 19 18
20. Erzurumspor 20 17
21. Denizlispor 19 14
Takımlar O P
1. Giresunspor 17 35
2. İstanbulspor 17 34
3. Samsunspor 17 33
4. Altay 17 32
5. Adana Demirspor 18 31
6. Bursaspor 18 30
7. Tuzlaspor 17 30
8. Ankara Keçiörengücü 17 28
9. Altınordu 17 28
10. Bandırmaspor 18 27
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 18 20
13. Boluspor 17 19
14. Menemen Belediyespor 17 16
15. Balıkesirspor 17 16
16. Akhisar Bld.Spor 17 13
17. Ankaraspor 18 10
18. Eskişehirspor 18 4
Takımlar O P
1. M. United 19 40
2. Man City 18 38
3. Leicester City 19 38
4. Liverpool 19 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. West Ham 19 32
8. Aston Villa 17 29
9. Chelsea 19 29
10. Southampton 18 29
11. Arsenal 19 27
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Burnley 18 19
16. Newcastle 19 19
17. Brighton 19 17
18. Fulham 18 12
19. West Bromwich 19 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 17 44
2. Real Madrid 19 40
3. Sevilla 19 36
4. Barcelona 18 34
5. Villarreal 20 34
6. Real Sociedad 20 31
7. Granada 19 28
8. Real Betis 20 27
9. Cádiz 20 24
10. Levante 19 23
11. Getafe 18 23
12. Celta de Vigo 19 23
13. Athletic Bilbao 18 21
14. Valencia 19 20
15. Real Valladolid 20 20
16. Eibar 19 19
17. Deportivo Alaves 20 18
18. Elche 17 17
19. Osasuna 19 16
20. Huesca 20 13
Günün Karikatürü Tümü